Jedna różnicówka czy dwie? Jak podzielić rozdzielnicę w mieszkaniu, żeby jedna usterka nie wyłączała wszystkiego

Czytelnik przysłał nam zdjęcie rozdzielnicy ze swojego mieszkania. Rozłącznik izolacyjny 2P 40 A, ogranicznik przepięć, jedna różnicówka 30 mA typu A, a za nią trzy eski: C16 na klimatyzację, B16 na gniazda, B10 na oświetlenie. Formalnie wszystko gra. Każdy obwód ma ochronę 30 mA i każdy ma wyłącznik nadprądowy dobrany do przewodu.

Problem zaczyna się, gdy coś upływa. Zawilgocone gniazdo na balkonie, zmęczona grzałka pralki, czajnik z pękniętą grzałką: wybija jedna różnicówka i gaśnie całe mieszkanie, razem ze światłem. Zwykle w nocy, gdy załącza się lodówka albo klimatyzator, a do rozdzielnicy idzie się z latarką w telefonie.

Rozwiązaniem nie jest mniej czuła różnicówka. Rozwiązaniem jest taki podział instalacji, żeby jedna usterka wyłączała tylko jej część.

Zasada: instalację się dzieli

PN-HD 60364-1, pierwsza część norm instalacyjnych, ma krótki punkt 314 o podziale instalacji. Mówi, że instalację dzieli się na obwody tak, by uniknąć zagrożenia i ograniczyć niedogodności w razie uszkodzenia, by umożliwić bezpieczne sprawdzanie, badania i konserwację oraz by uwzględnić zagrożenia wynikające z awarii jednego obwodu, na przykład oświetleniowego.

Jedna różnicówka na wszystko spełnia warunek „uniknąć zagrożenia”. Nie spełnia warunku „ograniczyć niedogodności”, a brak światła w nocy to więcej niż niedogodność: po ciemku łatwo spaść ze schodów albo potknąć się o próg.

Jest i drugi powód. Komputery, ładowarki, zasilacze LED i urządzenia z filtrami sieciowymi z założenia oddają trochę prądu do PE. Na jednej różnicówce to się sumuje. Jak pisaliśmy w artykule o tym, dlaczego wybija różnicówka, praktyczna zasada mówi, żeby stały upływ nie przekraczał około 30 % IΔn, czyli 9 mA przy 30 mA. Przy dwóch różnicówkach każda niesie mniej więcej połowę tła i zostaje jej większy zapas, zanim mały prawdziwy upływ przeważy szalę.

Trzy sposoby podziału

Sposób	Co się dzieje przy uszkodzeniu	Koszt i miejsce
Dwie (lub więcej) różnicówki, każda zasila grupę esek	Wyłącza się tylko grupa tej różnicówki	Umiarkowany: jeden aparat 2-modułowy więcej na grupę
RCBO (wyłącznik różnicowo-nadprądowy) na każdy obwód	Wyłącza się tylko uszkodzony obwód	Najwyższy: RCBO kosztuje kilka razy tyle co eska; wąskie, 1-modułowe RCBO oszczędzają miejsce
Mieszany: różnicówki na grupy, RCBO na kilka obwodów	Zależnie od obwodu	Pośrodku

RCBO dają najlepszą ciągłość zasilania: upływ w pralce wyłącza pralkę i nic więcej. W mieszkaniu typowym kompromisem są dwie różnicówki i to już duży krok naprzód. Często spotyka się też układ mieszany: dwie różnicówki na oświetlenie i gniazda ogólne, a RCBO na obwody, które częściej wybijają albo które chcemy mieć zawsze, jak klimatyzacja czy lodówka.

Jak pogrupować obwody

Cel łatwo sformułować: którakolwiek różnicówka zadziała, światło zostaje, a najważniejsze urządzenia pracują dalej.

• Nigdy całego oświetlenia za jedną różnicówką. Albo podziel obwody oświetleniowe między różnicówki, albo daj oświetlenie na jedną, a obwody najbardziej narażone na upływ na drugą. Zadziałanie różnicówki nie może zostawić cię po ciemku.
• Rozdziel odbiorniki „mokre” i duże. Kuchnia, łazienka z pralką, klimatyzacja lub pompa ciepła: stąd biorą się prawdziwe upływy, więc nie zbieraj ich wszystkich na jednej różnicówce.
• Pomyśl o lodówce i zamrażarce. Na różnicówkę, która najrzadziej zadziała, albo na osobne RCBO.
• Pilnuj obciążenia. Prąd znamionowy różnicówki (w mieszkaniu zwykle 40 A) nie może być przekroczony; bezpieczna praktyka to wartość nie mniejsza niż zabezpieczenie przed nią.

Przykładowy podział dla typowego mieszkania z zasilaniem jednofazowym 230 V:

Obwód	Eska	Przewód	Różnicówka
Oświetlenie: pokój dzienny, sypialnie	B10	1,5 mm²	RCD 1
Gniazda: pokój dzienny, sypialnie	B16	2,5 mm²	RCD 1
Łazienka i pralka	B16	2,5 mm²	RCD 1
Oświetlenie: przedpokój, kuchnia, łazienka	B10	1,5 mm²	RCD 2
Gniazda kuchenne nad blatem, lodówka	B16	2,5 mm²	RCD 2
Zmywarka	B16	2,5 mm²	RCD 2
Klimatyzacja	C16	2,5 mm²	RCD 2 albo osobne RCBO

Przekroje zależą od sposobu ułożenia i długości obwodu, a płyta indukcyjna czy piekarnik dostają osobny obwód według instrukcji producenta (przy zasilaniu trójfazowym płytę często podłącza się na dwie albo trzy fazy).

Dla trzech obwodów czytelnika najmniejsza sensowna zmiana to druga różnicówka: oświetlenie na jednej, gniazda na drugiej, a klimatyzacja tam, gdzie lepiej się rozłoży (albo na RCBO). Jedno ostrzeżenie, zanim ktoś kupi aparaty: w starszych blokach przewody N dwóch obwodów bywają połączone w puszce. Dopóki każdy obwód nie ma własnego przewodu neutralnego na całej długości, rozdzielenie ich na dwie różnicówki w rozdzielnicy nie zadziała.

Błąd, przez który wybijają różnicówki: przewód N

Najczęstszy błąd przy dokładaniu drugiej różnicówki dotyczy przewodu neutralnego. Rozdzielnica z jedną różnicówką ma jedną szynę N. Rozdzielnica z dwiema potrzebuje dwóch szyn N, po jednej na różnicówkę, a przewód N każdego obwodu musi wracać na szynę tej różnicówki, z której obwód bierze fazę.

Jeśli obwód bierze fazę z RCD 2, a jego N trafia na szynę RCD 1, prąd wypływa przez przekładnik RCD 2, a wraca przez przekładnik RCD 1. RCD 2 widzi prąd, który wypłynął i nie wrócił; RCD 1 widzi prąd, który wraca, choć nie wypłynął. Gdy tylko w tym obwodzie coś się włączy, obie widzą prąd różnicowy równy całemu prądowi obciążenia, daleko powyżej 30 mA. Szybsza zadziała pierwsza i przerwie drogę prądu, więc druga może zostać załączona; w prawdziwej rozdzielnicy często spadają obie. Tak czy inaczej obwód jest bez napięcia, a wymiana którejkolwiek różnicówki nic nie da: winny jest przewód N, nie różnicówka. Wygląda to na usterkę odbiornika, a to usterka rozdzielnicy.

Obwód gniazda bierze fazę z RCD 2, a przewód N ze strony RCD 1. Po włączeniu grzejnika RCD 1 zadziałała pierwsza, w 20 ms przy prądzie różnicowym około 8,9 A, i przerwała drogę powrotną gniazda, więc RCD 2 została załączona. Panel „Co się stało” wskazuje wyłączoną różnicówkę i dodaje, że gniazdo ma fazę, ale nie ma powrotu przez przewód N; „Pokaż na planszy” numeruje przewody, którymi prąd wypłynął przez jedną różnicówkę i wrócił przez drugą.

Tak samo kończy się N wzięty z szyny przed różnicówkami albo wspólny przewód N dwóch obwodów z różnych różnicówek gdzieś w ścianie. Zasada z artykułu o różnicówce obowiązuje i tu: przewód N obwodu wychodzi z tej samej różnicówki co jego faza i znikąd indziej.

Ta sama rozdzielnica połączona poprawnie: oświetlenie na RCD 1, gniazdo z grzejnikiem 2 kW na RCD 2, każdy przewód N wraca do swojej różnicówki. Wszystko działa, błędów połączeń brak.

Kolejność aparatów w rozdzielnicy

Od zasilania:

1. Rozłącznik izolacyjny (wyłącznik główny). Pozwala wyłączyć całą rozdzielnicę razem z ogranicznikiem przepięć. Przy zasilaniu mieszkania trzema żyłami (L, N i osobny PE, czyli TN-S od rozdzielnicy, co w budynku w układzie TN-C-S dostaje każde mieszkanie) rozłącznik 2P, który odłącza też N, jest w porządku i lepszy do odłączania izolacyjnego. Tylko gdy przewód jest wspólnym PEN (układ TN-C), nie wolno go przerywać. Różnice opisaliśmy w artykule o układach sieci.
2. Ogranicznik przepięć (SPD), zwykle typu 2 albo kombinowany typu 1+2. Przed różnicówkami, nie za nimi. Przepięcie odprowadzone do PE za różnicówką to dla niej prąd różnicowy, więc może wybijać przy każdej burzy, a prąd udarowy może ją uszkodzić. Przewody przyłączeniowe ogranicznika mają być krótkie: łącznie około 0,5 m od przewodu czynnego do ogranicznika i od ogranicznika do szyny PE. Zabezpieczenie wstępne dobierz tak, jak podaje producent. W układzie TT ogranicznik łączy się według schematu producenta dla TT, z iskiernikiem między N a PE.
3. Różnicówki, każda zasila swoją grupę.
4. Eski, po jednej na obwód, za swoją różnicówką. (RCBO zastępuje różnicówkę i eskę naraz.)

Wyłącznik selektywny (typ S) ma sens tylko wtedy, gdy różnicówki są połączone kaskadowo, na przykład 100 mA typu S na początku instalacji i 30 mA niżej. Zwykła różnicówka 30 mA przed innymi różnicówkami 30 mA nie daje selektywności: przy upływie może zadziałać dowolna, często obie.

Jaki typ: AC, A, F czy B

Typ AC wykrywa tylko sinusoidalny prąd upływu. Typ A, który wykrywa też prąd pulsujący z urządzeń z elektroniką, to rozsądne minimum w nowej rozdzielnicy. Część producentów klimatyzatorów, pomp ciepła i pralek z falownikiem wymaga typu F, a ładowarka do samochodu elektrycznego potrzebuje typu B albo typu A razem z detekcją prądu stałego 6 mA, którą wiele ładowarek ma wbudowaną. Kieruj się instrukcją urządzenia. Nie wymieniaj całej rozdzielnicy na typ B „dla pewności”: różnicówka typu A przed typem B może zostać „oślepiona” przez upływ stały.

Jak to wygląda w Polsce

PN-HD 60364 przejmuje zasady IEC: punkt 314 o podziale instalacji, ochrona uzupełniająca 30 mA dla gniazd do 32 A (PN-HD 60364-4-41) i dla obwodów w łazience (PN-HD 60364-7-701). Warunki techniczne dla budynków wymagają selektywności zabezpieczeń i osobnych obwodów, między innymi dla oświetlenia, gniazd ogólnych, gniazd w łazience i gniazd kuchennych. W nowych mieszkaniach dwie różnicówki albo więcej to dziś standard, a deweloperzy coraz częściej montują rozdzielnice z RCBO na wybranych obwodach.

W starszych mieszkaniach, w blokach z lat 70. i 80., często spotyka się jeszcze układ TN-C i przewody dwużyłowe. Tam sama różnicówka nie wystarczy i trzeba najpierw doprowadzić osobny przewód PE, czyli zrobić modernizację instalacji. To temat na osobny artykuł.

Kto to robi

Dołożenie drugiej różnicówki to praca przy otwartej rozdzielnicy, przekładanie przewodów N i pomiary po zakończeniu, łącznie z czasem zadziałania różnicówek. To robota dla elektryka z uprawnieniami SEP, który wystawi protokół z pomiarów. Ty możesz zrozumieć plan i sprawdzić, czy wynik ma sens.

Spróbuj w WireWhy

Zbuduj rozdzielnicę czytelnika w WireWhy: zasilanie, rozłącznik 2P, ogranicznik przepięć, dwie różnicówki 30 mA, pod każdą eskę, lampę na jednej, gniazdo z grzejnikiem na drugiej. Włącz wszystko i działa. Teraz przełóż przewód N gniazda na stronę złej różnicówki i włącz grzejnik: różnicówki widzą cały prąd grzejnika jako prąd różnicowy, szybsza wybija, a panel „Co się stało” numeruje przewody, którymi prąd przeszedł między nimi. Przełóż go z powrotem i zrób prawdziwe doziemienie grzejnika: wybija jedna różnicówka, a światło dalej się pali. Dobra powtórka także przed egzaminem ELE.02.

Otwórz WireWhy na wirewhy.com/pl i spróbuj sam: bez opłat i bez zakładania konta.