Łącznik schodowy i krzyżowy: jak działa układ schodowy i jak go podłączyć

Lampa na klatce schodowej, jeden łącznik na dole, drugi na górze, i każdy z nich zapala albo gasi światło, niezależnie od tego, jak ustawiony jest ten drugi. Wygląda na łamigłówkę, a to jeden z pierwszych układów, które podłącza każdy uczeń elektryka. Wystarczy zobaczyć, co jest w środku łącznika, i wszystko staje się proste.

Najpierw nazwy

W sklepach i w mowie potocznej mówi się „wyłącznik schodowy”, ale w katalogach i w normach to łącznik schodowy. Według tradycyjnej polskiej numeracji łączników to łącznik nr 6, a łącznik krzyżowy to nr 7. Dwa przewody łączące łączniki schodowe to przewody korespondencyjne.

Dla porządku, gdybyś czytał zagraniczne schematy:

Gdzie	Dwa miejsca	Trzy i więcej miejsc
Polska	Łącznik schodowy (6)	Łącznik krzyżowy (7)
Wielka Brytania, IEC	Two-way switch	Intermediate switch
Niemcy	Wechselschalter	Kreuzschalter
Ameryka Północna	3-way switch	4-way switch

Co jest w środku łącznika schodowego

Zwykły łącznik jednobiegunowy ma dwa zaciski i styk, który jest otwarty albo zamknięty. Łącznik schodowy ma trzy zaciski i styk przełączny:

• zacisk wspólny (COM, często oznaczony L, P albo śrubą w innym kolorze) jest zawsze z czymś połączony;
• dwa zaciski wyjściowe (L1 i L2, często 1 i 2 lub strzałki). Zacisk wspólny jest połączony z jednym albo z drugim; każde naciśnięcie przerzuca go na drugi.

Łącznik schodowy nie ma pozycji „wyłączony”. Wybiera tylko, z którym przewodem korespondencyjnym połączyć zacisk wspólny.

Jak dwa łączniki sterują jedną lampą

Połączenie wygląda tak:

1. Przewód fazowy z wyłącznika nadprądowego obwodu idzie na zacisk wspólny pierwszego łącznika.
2. L1 pierwszego łącznika łączymy z L1 drugiego, a L2 z L2. To przewody korespondencyjne.
3. Zacisk wspólny drugiego łącznika idzie do lampy. To faza łączona.
4. Drugi zacisk lampy idzie do przewodu neutralnego, a jej zacisk PE (oprawa I klasy ochronności) do przewodu ochronnego.

Teraz prześledź prąd. Lampa świeci tylko wtedy, gdy oba zaciski wspólne wskazują ten sam przewód korespondencyjny: oba L1 albo oba L2. Jeśli wskazują różne, obwód jest przerwany.

Łącznik 1	Łącznik 2	Lampa
L1	L1	Świeci
L1	L2	Nie świeci
L2	L1	Nie świeci
L2	L2	Świeci

Naciśnięcie któregokolwiek łącznika zmienia przewód, na który wskazuje jego zacisk wspólny, więc zawsze zmienia stan lampy. Cała sztuczka.

Oba zaciski wspólne na L1: obwód przez przewody korespondencyjne jest zamknięty i lampa świeci. Kliknięcie dowolnego łącznika ją gasi.

Trzecie miejsce: łącznik krzyżowy

Na długim korytarzu albo na klatce z trzema kondygnacjami dodaje się łącznik krzyżowy w przewodach korespondencyjnych, między dwoma łącznikami schodowymi. Ma cztery zaciski: dwa wejścia i dwa wyjścia.

• W jednej pozycji przepuszcza przewody prosto: wejście 1 z wyjściem 1, wejście 2 z wyjściem 2.
• W drugiej je krzyżuje: wejście 1 z wyjściem 2, wejście 2 z wyjściem 1.

Skrzyżowanie zamienia, który przewód korespondencyjny jest pod napięciem, więc naciśnięcie łącznika krzyżowego zawsze zmienia stan lampy. Łączników krzyżowych może być dowolnie wiele, jeden za drugim. Układ zawsze zaczyna się i kończy łącznikiem schodowym.

Typowy błąd to pomylenie par: jeden przewód z pierwszego łącznika trafia na wejście, a drugi na wyjście. Lampa działa wtedy tylko w niektórych kombinacjach. Producenci różnie oznaczają pary (strzałki, cyfry 1 i 2 po każdej stronie, schemat z tyłu), więc przed podłączeniem przeczytaj oznaczenia.

Gdy miejsc jest więcej niż trzy czy cztery, elektrycy zwykle wybierają przyciski i przekaźnik bistabilny (każde naciśnięcie zmienia jego stan) albo automat schodowy, który sam gasi światło po ustawionym czasie.

Łącznik krzyżowy między dwoma schodowymi. S2 krzyżuje przewody korespondencyjne, więc przy S1 na L1 i S3 na L2 lampa nadal świeci.

Kolory przewodów

Przewody korespondencyjne są pod napięciem fazowym, więc muszą mieć kolory przewodów fazowych. Według PN-EN 60445:

• przewód fazowy: brązowy, czarny albo szary;
• przewód neutralny: niebieski;
• przewód ochronny PE: zielono-żółty i tylko on.

Przewód korespondencyjny w kolorze niebieskim albo zielono-żółtym to realne zagrożenie: następna osoba, która otworzy puszkę, uzna go za neutralny albo ochronny. Podczas egzaminu ELE.02 kolory żył i przekroje są jednym z kryteriów oceny.

Błędy, przez które „działa tylko czasem”

To te same usterki, których szuka egzaminator:

• Przewód korespondencyjny zamieniony z zaciskiem wspólnym. Lampa działa tylko przy niektórych ustawieniach łączników. Klasyka.
• Łącznik w przewodzie neutralnym zamiast fazowym. Lampa gaśnie, ale oprawka zostaje pod napięciem. Kto wymienia żarówkę przy „wyłączonym” świetle, może zostać porażony. Łącznik zawsze przerywa fazę.
• Przewód neutralny na zacisku korespondencyjnym. Przy niektórych ustawieniach łącznik łączy wtedy fazę z neutralnym bezpośrednio: zwarcie, po którym wybija wyłącznik nadprądowy.
• Niebieski albo zielono-żółty jako przewód korespondencyjny. Może działać, ale jest błędem i zagrożeniem dla kolejnej osoby.

Uwaga o prawdziwych instalacjach

Prace przy instalacji elektrycznej wykonuje się po jej wyłączeniu, zabezpieczeniu przed ponownym załączeniem i sprawdzeniu braku napięcia. Zawodowo może je wykonywać osoba ze świadectwem kwalifikacyjnym. Jeśli nie masz przygotowania, zleć to elektrykowi. Nauka układu to zupełnie co innego i możesz ją zacząć bez żadnego ryzyka.

Podłącz to sam

W WireWhy postawisz zasilanie, wyłącznik nadprądowy, dwa łączniki schodowe, łącznik krzyżowy i lampę, połączysz je i klikając łączniki zobaczysz, jak reaguje lampa, z prądem pokazanym na każdym przewodzie. Potem zamień przewód korespondencyjny z zaciskiem wspólnym i sprawdź, które kombinacje przestają działać, albo przenieś łącznik na przewód neutralny i przeczytaj, co znajdzie WireWhy.

Otwórz WireWhy na wirewhy.com/pl i podłącz swój pierwszy układ schodowy. O zabezpieczeniu tej samej rozdzielnicy przeczytasz w artykule Dlaczego wybija różnicówka?